Deca rođena tokom pandemijskog zatvaranja danas imaju 6 godina: Šta je otkrila studija o njihovom razvoju

Prve mesece života provela su u svetu bez porodičnih okupljanja, igraonica, druženja sa vršnjacima i susreta sa ljudima izvan najužeg kruga porodice, a i to je na početku bilo upitno. Deca rođena tokom prvog pandemijskog zatvaranja danas imaju šest godina, a novo istraživanje otkriva kakve su rezultate na procenama razvoja imala kada su bila četvorogodišnjaci.

Istraživači su primetili da su neka od ove dece teže održavala pažnju, pratila uputstva, prilagođavala se promenama i kontrolisala emocije. Međutim, nalazi ne znače da su sva deca rođena tokom pandemije razvojno ugrožena, niti dokazuju da je zatvaranje neposredno izazvalo uočene teškoće.

Šta je pokazalo istraživanje među četvorogodišnjacima

U studiji BICYCLE učestvovalo je 205 dece rođene u Engleskoj između 23. marta i 23. juna 2020. godine, tokom prvog perioda strogih ograničenja. Njihov razvoj procenjen je kada su imala četiri godine, dok su rezultati istraživanja objavljeni 2026. u stručnom časopisu Archives of Disease in Childhood.

Istraživači su standardizovanim testovima neposredno procenjivali jezičke sposobnosti i neverbalno zaključivanje dece. Roditelji ili staratelji popunjavali su upitnike o ponašanju, motoričkim sposobnostima i takozvanim izvršnim funkcijama.

Najizraženije odstupanje primećeno je upravo u oblasti izvršnih funkcija. Prema procenama roditelja, približno trećina dece obuhvaćene istraživanjem imala je potrebu za dodatnom podrškom u ovoj oblasti.

To se u svakodnevnom životu može pokazati tako što se dete teže zadržava na zadatku, lako mu nešto odvuče pažnju, ne uspeva da zapamti ili izvrši uputstvo, burnije reaguje na promenu aktivnosti ili teže menja ponašanje nakon što dobije povratnu informaciju.

Šta su izvršne funkcije i zašto su važne

Izvršne funkcije nisu isto što i inteligencija. To je skup sposobnosti koje detetu omogućavaju da usmeri pažnju, zapamti šta treba da uradi, kontroliše svoje reakcije i prilagodi se novoj situaciji.

Njihove tri važne komponente su:

• radna memorija, odnosno sposobnost da dete kratko zadrži informaciju i upotrebi je
• kontrola pažnje i impulsa, koja mu pomaže da sačeka, ne reaguje odmah i odupre se ometanju
• mentalna fleksibilnost, odnosno sposobnost da promeni način razmišljanja ili ponašanja kada se okolnosti promene

Ove veštine počinju da se razvijaju veoma rano, ali sazrevaju tokom čitavog detinjstva i adolescencije. Važne su za učenje, odnose sa vršnjacima, rešavanje problema i samostalno obavljanje svakodnevnih zadataka.

Dete se ne rađa sa potpuno razvijenim izvršnim funkcijama, već sa sposobnošću da ih postepeno gradi kroz iskustvo, odnose sa odraslima i igru, objašnjava Centar za razvoj deteta Univerziteta Harvard.

Jezičke i motoričke sposobnosti bile su na očekivanom nivou

Rezultati nisu pokazali opšte razvojno zaostajanje. Ukupne jezičke i motoričke sposobnosti dece bile su na očekivanom nivou za njihov uzrast ili iznad njega.

Kada su, međutim, rezultate uporedili sa neverbalnim sposobnostima svakog deteta, istraživači su primetili da su pojedini delovi izražajnog govora, odnosno sposobnosti da dete rečima izrazi svoje misli, bili nešto slabiji nego što bi se moglo očekivati na osnovu njegovih drugih kognitivnih sposobnosti. Razumevanje jezika uglavnom je bilo očuvano.

Jedno od mogućih objašnjenja jeste da su roditelji tokom zatvaranja provodili više vremena u neposrednoj komunikaciji sa decom, što je moglo da podrži razumevanje govora. Istovremeno, deci su nedostajali raznovrsniji razgovori i susreti sa širom porodicom, vršnjacima, vaspitačima i drugim, manje poznatim ljudima. Istraživači, ipak, naglašavaju da je to moguće objašnjenje, a ne dokazan uzrok.

Studija ne dokazuje da je zatvaranje izazvalo teškoće

Ovo je najvažnije ograničenje istraživanja. Studija je bila opservaciona i nije imala odgovarajuću kontrolnu grupu dece istog uzrasta koja nisu bila izložena pandemijskim ograničenjima. Rezultati su zato poređeni sa razvojnim normama utvrđenim pre pandemije.

Pored toga, izvršne funkcije i motoričke sposobnosti nisu neposredno testirane, već su procenjene na osnovu odgovora roditelja. Takve procene mogu biti korisne jer roditelji posmatraju dete u svakodnevnim situacijama, ali mogu sadržati i određenu dozu subjektivnosti. Porodice su se same prijavljivale za učešće u istraživanju, a približno tri četvrtine roditelja imalo je fakultetsko obrazovanje. Uzorak zato ne predstavlja u potpunosti celokupnu populaciju Engleske.

Zbog svega toga ne bi bilo tačno reći da je pandemijsko zatvaranje „oštetilo“ razvoj dece. Nalazi ukazuju na moguću povezanost koju treba dalje pratiti, ali ne potvrđuju uzročno-posledičnu vezu.

Takođe, istraživanje nije ispitivalo posledice infekcije virusom SARS-CoV-2 tokom trudnoće ili nakon rođenja. Njegov predmet bile su razvojne okolnosti u kojima su deca provela najraniji period života.

Zašto je ograničena socijalna interakcija mogla da bude važna

Deca obuhvaćena studijom tokom prve godine života bila su izložena do tada nezabeleženim društvenim ograničenjima. Kontakti sa širom porodicom bili su svedeni na minimum, okupljanja nisu bila dozvoljena, a grupe za bebe, igraonice i brojni rekreativni prostori bili su zatvoreni. Mere su uključivale i fizičku distancu i nošenje zaštitnih maski.

Razvoj izvršnih funkcija ne zavisi samo od sazrevanja mozga. Podstiču ga svakodnevna iskustva u kojima dete čeka red, prati pravila, reaguje na tuđe izraze lica, prilagođava se različitim osobama i snalazi se u novim situacijama.

Moguće je da su manje raznovrsna socijalna iskustva tokom prve godine života doprinela rezultatima zabeleženim u studiji. Ipak, na razvoj deteta istovremeno utiču brojni faktori, uključujući porodično okruženje, zdravlje i stres roditelja, ekonomske okolnosti, dostupnost vrtića i individualne razlike.

Izvršne funkcije mogu da se razvijaju i vežbaju

Uočene teškoće ne moraju biti trajne. Izvršne funkcije nastavljaju da se razvijaju tokom detinjstva i mogu se podsticati kroz igru, razgovor, predvidivu dnevnu rutinu i kontakte sa drugom decom.

Posebno su korisne aktivnosti u kojima dete treba da sačeka red, prati pravila, zaustavi pokret na znak, zapamti nekoliko koraka ili promeni način igranja. To mogu biti slagalice, prepričavanje priča, igre uloga, ples sa zaustavljanjem muzike i jednostavne društvene igre.

Povremena rasejanost, nestrpljenje ili burna reakcija nisu dovoljne da bi se zaključilo da postoji razvojni problem. Deca istog uzrasta mogu se znatno razlikovati u sposobnosti održavanja pažnje i kontrolisanja emocija.

Ako dete uporno ne uspeva da prati jednostavna uputstva, izuzetno teško prelazi sa jedne aktivnosti na drugu, ne može da učestvuje u igri sa vršnjacima, gubi već stečene sposobnosti ili roditelji primećuju druga odstupanja u govoru, ponašanju, učenju ili kretanju, potrebno je razgovarati sa pedijatrom.

Najvažnija poruka istraživanja nije da sa ovom decom „nešto nije u redu“, već da je potrebno nastaviti praćenje njihovog razvoja. Vrtićima, školama i porodicama možda će biti potrebna dodatna podrška za generaciju koja je prve mesece života provela u okolnostima kakve nijedna prethodna generacija nije iskusila.

(eKlinika.rs)