Dr Svetlana Stanišić otkriva: Zašto vam gvožđe ne „ostaje“ u organizmu i koje su najveće zablude

Stručnjak za ishranu i redovni profesor na predmetima Ishrana i Osnove fizičke hemije dr Svetlana Stanišić objasnila je nedavno na naučno - duhovit način za eKlinika portal sve o misteriji gvožđa u spanaću, a sada nam donosi važne savete i objašnjenja o apsorpciji ovog minerala u telu i zadržavanju u depoima. Tema je važna pre svega za decu i žene u reproduktivnom periodu, ali ni muškarci nisu imuni na nedostatak ili pad nivoa gvožđa.

Vrste anemije i uzroci nastanka

Kada se govori o aspektima ishrane, naglasak je na anemijama povezanim sa nutritivnim deficitima, pre svega nedostatkom gvožđa, vitamina B12 i folne kiseline, ali je važno zadržati etiološku širinu pojma anemije, naglašava prof dr Stanišić i pojašnjava:

- Anemija može biti posledica i hroničnih bolesti, genetskih poremećaja, autoimunskih mehanizama, hemolize, oštećenja koštane srži, akutnog gubitka krvi ili toksičnih uzroka. Sideropenijska anemija predstavlja entitet u kome nedostatak gvožđa dovodi do smanjene sinteze hemoglobina i poremećaja eritropoeze. Nasuprot tome, megaloblastne anemije nastaju usled deficita vitamina B12 i/ili folne kiseline, dok hemolitičke i aplastične anemije nastaju nezavisno od stanja zaliha hranljivih materija i zahtevaju drugačiji dijagnostički i terapijski okvir.

Nedostatak gvožđa nije i jedini razlog za anemiju

Prema rečima naše sagovornice, etiologija sideropenijske anemije je heterogena i obično se svodi na tri osnovna mehanizma koji se često preklapaju. Prvi je nedovoljan unos gvožđa, bilo zbog neadekvatne ishrane, gladovanja ili restriktivnih obrazaca ishrane. Drugi mehanizam predstavlja smanjena apsorpcija, koja se može javiti kod hroničnih gastrointestinalnih tegoba, zapaljenskih bolesti creva, hroničnog gastritisa i drugih stanja koja remete integritet sluzokože i transportne mehanizme. Treći mehanizam su povećane potrebe ili gubici, što je karakteristično za period intenzivnog rasta, trudnoću, dojenje i stanja sa redovnim gubicima krvi.

Prof. dr Stanišić ističe da posebnu pažnju zahteva hroničan gubitak krvi iz gastrointestinalnog trakta uključujući okultna krvarenja, jer može dugo ostati neprepoznat, a ipak sistematski iscrpljuje telesne rezerve.

Šta je feritin i zašto je toliko važan

U proceni statusa gvožđa najinformativniji laboratorijski parametar nije samo serumsko gvožđe niti izolovana vrednost hemoglobina, već feritin.

- Feritin je intracelularni protein i glavni oblik skladištenja gvožđa, a njegova koncentracija u serumu u određenoj meri odražava ukupne telesne rezerve. Zbog toga feritin pruža uvid u depoe gvožđa i predstavlja ključni marker u dijagnostici sideropenijske anemije. Ipak, interpretacija mora biti oprezna u stanjima inflamacije, kada se feritin može ponašati kao protein akutne faze, pa vrednosti mogu delovati „bolje“ nego što su rezerve zaista - objašnjava stručnjak.

Od čega zavisi biodostupnost i apsorpcija gvožđa?

Biodostupnost gvožđa iz hrane zavisi od hemijske forme, odgovara profesorka fizičke hemije, uz detaljno pojašnjenje:

- Hem gvožđe, prisutno u mesu i ribi, u proseku se efikasnije apsorbuje od non-hem gvožđa koje dominira u biljnim izvorima, ali je prisutno i u jajima, žitaricama, povrću i voću. Apsorpcija je adaptivna, pa kada su rezerve niske organizam povećava frakciju resorbovanog gvožđa. Zbog toga se kod osoba sa deficitom može apsorbovati 20-30 odsto unetog gvožđa, dok se kod osoba sa urednim rezervama najčešće resorbuje 5–10 procenata. Ovakva „štedljiva“ apsorpcija dobija smisao i kada se posmatra evolutivno. Gvožđe nije važno samo domaćinu već i patogenima, jer ga mnoge bakterije koriste za rast. Zbog toga je tokom evolucije razvijen sistem stroge regulacije metabolizma gvožđa, koji u određenim okolnostima štiti organizam ograničavanjem dostupnosti gvožđa, ali može imati cenu u vidu veće podložnosti deficitu i anemiji.

Važnost sastava obroka i biološki efekat

Kako kaže prof. dr Stanišić, na resorpciju non-hem gvožđa posebno utiče sastav obroka. Vitamin C može povećati resorpciju redukcijom Fe3+u rastvorljiviji Fe2+oblik i formiranjem kompleksa pogodnih za transport, naročito kada se unosi istovremeno sa obrokom koji sadrži non-hem gvožđe. Suprotno tome, fitinska kiselina iz integralnih žitarica, oksalati iz pojedinih biljnih namirnica i polifenoli, naročito tanini iz čaja i kafe, mogu smanjiti biodostupnost gvožđa vezivanjem u slabo rastvorljive komplekse. Zbog toga, navodi, isti obrok ne mora značiti i isti biološki efekat, jer o ishodu često odlučuje mikrookruženje u kome se gvožđe nalazi.

Naša sagovornica navodi da interakcije među mikronutrijentima imaju praktičan značaj i u svakodnevnoj suplementaciji, uz napomenu da suplementi cinka, magnezijuma i bakra, kao i visok unos kalcijuma mogu smanjiti apsorpciju gvožđa, naročito kada se uzimaju istovremeno.

Podseća i da u pedijatrijskoj populaciji prekomeran unos kravljeg mleka predstavlja prepoznat rizični faktor za anemiju.

Kako se leči sideropenijska anemija i da li je neophodan vitamin C

Lečenje sideropenijske anemije standardno podrazumeva nadoknadu gvožđa uz razmatranje uzroka deficita.

- Oralni preparati gvožđa se u principu bolje apsorbuju kada se uzimaju između obroka, ali je primena često ograničena gastrointestinalnim neželjenim efektima, kao što su mučnina, abdominalni bol i opstipacija. U novijim pristupima naglašava se da oralne doze gvožđa mogu privremeno aktivirati regulacione mehanizme koji smanjuju apsorpciju u narednih 24-48 sati, zbog čega se sve češće razmatra režim uzimanja svaki drugi dan. Istovremeno, kombinacija oralnog gvožđa sa vitaminom C nije univerzalno neophodna, ali u određenim dijetetskim obrascima i kod dominacije biljnog unosa gvožđa može biti korisna.

Dijetetske preporuke i zanimljivi navodi o posuđu od livenog gvožđa

Dijetetske preporuke najčešće obuhvataju povećanje unosa namirnica bogatih hem gvožđem, poput crvenog mesa i ribe, uz kombinovanje obroka sa izvorima vitamina C, naročito kada dominiraju biljni izvori gvožđa. U isto vreme se savetuje da se kafa i čaj ne uzimaju neposredno uz obroke bogate gvožđem, kako bi se umanjio inhibitorni efekat polifenola, prenosi nam prof. dr Stanišić uz jedno zanimljivo saznanje:

- Kao praktična i naučno utemeljena strategija prevencije, zanimljiva je i upotreba posuđa od livenog gvožđa. Tokom termičke obrade, naročito kiselih namirnica kao što su sosovi na bazi paradajza, mogu se otpuštati joni gvožđa u hranu, čime se sadržaj gvožđa u obroku povećava. U populacionim intervencijama ova praksa je razmatrana kao jednostavna i niskobudžetna mera za poboljšanje statusa gvožđa, posebno u sredinama sa ograničenim pristupom raznovrsnoj ishrani.

Šta kada imamo previše gvožđa?

Pored deficita, važno je razmatrati i suprotan poremećaj, hemohromatozu, stanje prekomernog nakupljanja gvožđa usled genetski uslovljene pojačane apsorpcije. Akumulacija gvožđa vremenom može dovesti do oštećenja jetre, srca i pankreasa.

- Hemohromatoza je češća u pojedinim severnoevropskim populacijama, uz značajan procenat nosilaca varijanti povezanih sa bolešću, a terapijski pristup se najčešće zasniva na redovnim venepunkcijama sa ciljem snižavanja telesnih rezervi gvožđa. U nutritivnom smislu, preporučuje se izbegavanje nepotrebne suplementacije gvožđem, oprez sa visokim dozama vitamina C zbog mogućeg povećanja apsorpcije i racionalan izbor namirnica - objašnjava prof. dr Stanišić.

Folna kiselina i vitamin B12

Kako kaže, anemija može nastati i usled deficita vitamina B12 i folne kiseline. Deficit folne kiseline ponekad se razvija relativno brzo, dok telesne rezerve vitamina B12 mogu potrajati godinama. Profesorka kaže da rizik od deficita vitamina B12 postoji kod osoba koje sprovode strogo vegansku ishranu bez adekvatne suplementacije, kod hroničnih alkoholičara, kod osoba sa malapsorpcijom i nakon određenih hirurških intervencija na želucu, kao i u stanju hroničnog gastritisa i infekcije bakterijom Helicobacter pylori, kada može biti narušena fiziologija intrinzičnog faktora i resorpcije.

Terapija, prema njenim rečima, podrazumeva nadoknadu vitamina B12 i folne kiseline prema indikaciji, uz nutritivne preporuke koje uključuju unos tamnozelenog povrća bogatog folatima, iznutrica poput džigerice i obogaćenih žitarica.

Zablude o cvekli i crvenom vinu

Na kraju razgovora za eKlinika portal, prof. dr Svetlana Stanišić navodi da je korisno razdvojiti naučno utemeljene činjenice od rasprostranjenih zabluda, i izdvaja:

- Česta je pretpostavka da su cvekla i crno vino bogati gvožđem, verovatno zbog intenzivne crvene boje koja asocira na krv. Takav zaključak nema biološko ni hemijsko utemeljenje, jer boja namirnice nije pokazatelj sadržaja gvožđa. Cvekla svoju boju duguje betalainskim pigmentima, pre svega betacijaninima, koji nisu povezani sa gvožđem, dok crveno vino boju dobija od antocijanina iz pokožice grožđa. Sadržaj gvožđa u ovim namirnicama nije nutritivno relevantan za korekciju deficita, a dodatno je važno da polifenoli i tanini iz vina mogu smanjiti apsorpciju non-hem gvožđa. U tom smislu, put do stabilnog statusa gvožđa vodi preko razumevanja hemijske forme, biodostupnosti, regulacije apsorpcije i uzroka gubitaka, a ne preko vizuelnih asocijacija ili pojednostavljenih prehrambenih „pravila“ bez fiziološke osnove.

(eKlinika.rs)